Özbek Dilinin Son Yüzyıldaki Değişimi

Uzmanlar Özbek dilinin milattan önceki yıllardan 10. asra kadar olan tarihine “kadimî Türkî dil” adını verirler. O zamanlar halk edebiyatı keşifleri Orhun ve Enesoy yazılarında yapılmıştı. 11-14. asırlar arasındaki süreyi “eski Türkî dil” olarak belirtirler. Eski Türkî dilde Mahmud Qoshgari “Divan-u Lug’atit-Turk”u, Yusuf Hos Hojip “Qutadg’u Bilig”i, Ahmad Yugnakiy “Hibatul Haqoyik”i ve Rabg’uziy “Qissai Rabg’uziy”i yazmışlardır. 15. asırdan sonra kullanılan dile “eski Özbek dili” denmiştir. Bazı uzmanlarsa bu dilden “Chigatoy (Çağatay) dili” olarak bahsederler. Alisher Navoiy eserlerinde Özbek dilinden “Sharqi Turki” ve Osmanlıca’dan ise “Garbi Turki” diye bahseder. Chigatoy dili gelişimine Atoyi, Sayfi Saroyi, Lutfiy, Alisher Navoiy, Bobur, Mashrab, Turdi, Maxmur, Gulxaniy, Muqimiy, Furqat, Zavqiy ve başka birçok kişinin eserleri çok katkı sağlamıştır. Şu anda devlet idarelerinde kullanılan Özbekçe, 1870’teki “Turkiston Viloyat gazeti” yayınından itibaren geliştirilmiştir. Bu gazetede yayımlanan kararlar bugüne kadar devam etmektedir.

  1. asrın başlarında Abdurauf Fitrat, Abdulla Avloniy, Ashurali Zohiriy gibi yazarlar dilin teorik temellerini oluşturdular. G‘ozi Olim, E. D. Polivanov ve diğerleri lehçeleri öğrenerek edebî konuşma dilinin herkesçe anlaşılmasını sağlamak amacıyla dile yenilikler kattılar. A. Fitrat, A. Qodiriy, O. Usmon, A. Cholpon, U. Nosir gibi isimlerin yazdığı eserler edebî dilin gelişmesine zemin hazırladı. Misal olarak, 19. asırda Muhammad Karimxo‘jan’ın “Turkcha qoidalar” (Türkçe Kaideler), ls’hoqxon Ibrat’ın “Lug‘at” (Lugat), V. Nalivkin, N. Ostroumov ve diğer âlimlerin Özbek/Türk dilindeki akademik baskıları, 20. asrın ilk yarısındaki A. Fitrat’ın “Sarf” ve “Nahv”, ve A. Zohiriy, Sh. Rahimiy, Q. Ramazon, Sh. Zunnun, Elbeklar’ın Özbek dili için yazılmış risale ve makaleleri 19-20. asırdaki basın dilinin şekillenmesinde çok büyük katkı sağladı. Bununla birlikte Rusçanın etkisini de unutmamak gerekir. Arapçadan Kiril alfabesine geçilmesinde Rus dilindeki Kiril harfleri esas alınmıştır ve Rusçada olmayan sesler için harflere ekleme yapılmıştır. Rus dilinin etkisi çoğunlukla kelime ve antroponimler olmuştur. Bahsi gecen yenilikler 1930’lardan sonra yeni dil bilgisi olarak mekteplerin derslik programına eklenmiştir.
  2. asırdan itibaren Çar Rusya’sı ve sonra Sovyetlerle birlikte gelen siyasi, teknik, ilmi ve sanatsal eserlerin yerel dile tercüme edilmesi ile birlikte dile Rusça kelimeler yerleşmeye başlamıştır. Mesela, “Obysk”, yani “control / arama” anlamındaki kelime işyerlerinde, özellikle savunma bakanlığına bağlı kurumlarda bağımsızlığa kadar kullanılmıştır. Günlük hayattan örnek vermek gerekirse, “vermishel” (makarna), “botinka” (sıcak tutan ayakkabı veya kışın giyilecek iş ayakkabısı), “samovar” (semaver), “lampochka” (lamba) kelimeleri dile girmiştir. Bu kelimeler hâlâ dilimizde kullanılmaktadır. Ek bilgi olarak, 1980’lerde Özbekistan’daki halkın tahminen yüzde sekseni iki dilde (Rusça-Özbekçe) B2 ve yukarı seviyede konuşabilmektedir. Teknik ve profesyonel iş açısından örnek vermek gerekirse, “kartochka” (karta: kredi kartı ve benzeri kartlar), “kapusta” (lahana), “tractor” (traktör), “agronom” (ziraat mühendisi), “mehanik” (mekanik), “zavod” (zavod / fabrika)… Rus dili etkisi şu anda da çokça hissedilmektedir.

İlk bağımsızlık yıllarından itibaren(1991), Özbekistan’da dili “Özbekleştirme” politikası veya dildeki yabancı kelimeleri çıkartma faaliyetleri başladı. Dilin günlük hayatta aktif kullanılmasını teşvik etmek için çeşitli medya kuruluşlarında ana dile sevgi, vatan, millet gibi değerlere vurgu yapılmaya başlamıştır. Bağımsızlığın ilk yıllarından itibaren Rusçanın resmi statüsü kaldırılmış, Rus okullarında reformlara gidilmiştir. Bu politikalar zamanla insanların günlük hayatta daha çok Özbekçe kullanmasını sağlayarak, dile yeni girmiş veya 1870-1930 arasında yapılan dil reformundan önceki kelimelerin kullanılmasına zemin hazırlamıştır. Lenta.ru’ya göre 2015’te Özbekistan’da Rusça bilenlerin sayısı yüzde otuz oranında düşmüştür. Şimdi halkın yüzde kırk biri her iki dili de B2 ve yukarı seviyede konuşabiliyor. Bu düşüşe rağmen umulan sonuçlara ulaşılmadığını Özbekistan’daki birçok yazar itiraf etmekte. Şu anda Özbekçe iki standart yazı şekline sahiptir: 1) Latin harfleriyle Özbekçe. 2) Kiril harfleriyle Özbekçe. Sovyetler zamanından ta 1995’lere kadar eğitim alan Özbekistanlılar, Latin alfabesini kullanmada sıkıntı çekiyorlar. Örneğin doktora gittiğinizde bile size reçeteyi Kiril alfabesi ile yazarlar ama hastane resmi formu Latin alfabesinde yazılmıştır. Bu durum devlet idarelerinde hâlen daha geçerli. Dil reformu zamanında eğitim almakta olanlar için de durum hiç iyi sayılmaz. Şimdiki eğitim merkezlerinde yapılan teftişlerde öğrencilerin iki dili de iyi bilmedikleri belirlenmiştir. Bu durum devlet üniversitelerine girmek için yapılan sınav sonuçları ile de sabittir. Bazı uzmanlar yaşanan bu dil karmaşasında Özbekçedeki şivelerin çok olması ve bunların aktif kullanılmasının da etkili olduğunu ekliyorlar. Westminster International University’nin Tashkent’teki kampüsünde çalışmak için önceden Özbekçe öğrenerek gelen bir profesör BBC’ye verdiği mülakatta şöyle diyor: “Ben Özbekçeyi çok sevdiğim bir Özbek hocadan C1 seviyesine kadar öğrenerek geldim ama Tashkent’e geldiğimde 6 ay Özbekleri hiç anlamadım. Sonuç olarak öğrendiğim resmî Özbekçeyi unutmaya başladım. Çünkü artık Tashkent şivesini kullanmak zorunda kalıyorum.”

Son olarak dil uzmanlarına göre dili Rusçadan arındırma politikası Özbekçeyi de uçuruma sürüklemiştir.

Şimdi biraz değiştirilmiş kelimelerden bahsedelim. Özbekçeye yeni kelimeler aslında yeni eklenmemiştir. Cigatoy Turkî’deki (Çağatay Türkçesi) kullanılan kelimeleri canlandırmak amaçlanmıştır. Örnekler: takomillashtirish (geliştirme), ıslohot (reform), qo’shin (ordu), muvofiqlashtirish (koordinasyon), vazir (bakan) ve diğerleri…

Değişen ve değişmeyen kelimeler için bazı örnekler:

Önce Sonra
Zavod Korhona (işyeri)
Stabil Turg’un, Istikror (istikrar)
Lider Lider
Prezident Prezident
Politika Siyosat
Magazin Do’qon (dükkân)
Oborona Mudofaa (savunma)
Kartochka Kartochka (kart)
Tapochki Shippak (terlik)
Reforma Islohot
Veterinariya Veterinariya (veteriner)
Seleksiya Seleksiya (seçim)
Organ Tashkilot (idare)
Ministr Vazir (bakan)

 

Editör Notu: Özbek yazarın Türkiye Türkçesine hâkimiyeti yeterli olmadığından metin Türkiye Türkçesine uygun hâle getirilmiş fakat ortalama bir Türk okurun anlayabileceği, Latin alfabesiyle yazılmış Özbekçe özel isimler ve kimi kelimeler orijinal hâlde bırakılmıştır.

Şunlar da hoşunuza gidebilir

ISKARTA HAYAT: SON SEFER

Taştan Öte

YAŞAR

ESMAR

1 thought on “Özbek Dilinin Son Yüzyıldaki Değişimi”

  1. Edebiyat ve sanat kurgu olduğu kadar teoride barındırmalı. İçeriklerin, isimlerin, dönemin tarihini bilmek daha da keyiflendirir. Geçen ay ve bu ay bizlere sunmuş olduğunuz içerikleri merakla okuyor ve takip ediyorum. Kaleminize sağlık.

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.